آيا در انتظار قصد قربت شرط است يا نه؟

شرح اين مطلب به بيان دو مقدّمه بستگى دارد؛
مقدّمه اوّل: در بيان آنچه نيّت در آن شرط است، در اينجا مى‏گوييم: اوامرى كه از سوى خداوند صادر مى‏شود بر سه گونه است:
يكم: آنچه مى‏دانيم كه مصلحت در آن انجام دادنش به صورت تعبّد است، مانند نماز.
دوم: آنچه مى‏دانيم مصلحت در آن به صورت تعبّد منحصر نيست، بلكه مقصود انجام يافتن آن است به هر نحوى كه باشد، چنان‏كه فرموده: جامه‏ات را از ادرارهاى آنچه گوشتش حلال نيست بشوى. كه مى‏دانيم مقصود شسته شدن جامه است با صرف نظر از نيّت و قصد شوينده .
سوم: آنچه مى‏دانيم مصلحت در آن به صورت تعبّد منحصر باشد، مانند ديدار مؤمن و مانند آن
. و ترديدى نيست كه در گونه اوّل نيّت شرط است، كه اگر در آن نيّت خللى وارد آورد، تكليف از گردنش ساقط نمى‏گردد، همچنان‏كه بدون ترديد نيّت در گونه دوم شرط نيست. و امّا در گونه سوم؛ هرگاه شخص آن را به قصد تعبّد به جاى آورد، استحقاق ثواب دارد و اگر آن را بدون قصد عبادت به جاى آورد، استحقاق ثواب ندارد، موجب عقاب هم نيست. و فرق بين اين با كارهاى مباحى كه هرگاه شخص آن‏ها را به قصد طاعت به جاى آورد، آن است كه در اينجا امر به طور مستقيم به آن‏ها تعلّق يافته، در صورتى كه در آن كارهاى مباح، امر به طور مستقيم متوجّه آن‏ها نيست، چون فرض اين است كه آن‏ها مباح هستند، بلكه بدين جهت امر به آن‏ها تعلّق مى‏گيرد كه واسطه رسيدن به امر راجحى در شرع مى‏باشند.
مقدمه دوم: در بيان منظور از قصد قربت كه در عبادات شرط است، مى‏گويم: منظور از آن آوردن مأمور به چيزى كه به آن امر شده به قصد اطاعت خداوند - جلّ شأنه - و به كار بستن فرمان او مى‏باشد، خواه انگيزه او از اطاعت اين باشد كه خداوند را شايسته اطاعت مى‏داند، يا انگيزه‏اش محبّت خداوند يا سپاسگزارى نسبت به او، يا تقرّب جستن به سوى او، يا اميد پاداش الهى و يا ترس از عقوبتش بوده باشد، كه مراتب و درجات مختلفى است، هر يك برتر از ديگرى و هر كسى بر روش خود عمل مى‏كند. (1)
و دلايل شرط بودن نيّت به گونه ياد شده نسبت به عبادات، در كتب فقه ذكر گرديده از اجماع و آيات، مانند فرموده خداى تعالى: فَاعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّين(2)
پس خداوند را با اخلاص كامل در دين پرستش نماييد.
و احاديث از جمله؛ حديث صحيحى كه در اصول كافى روايت شده، امام زين‏العابدين‏عليه السلام فرموده: هيچ عملى جز با نيّت درست نيست. (3)
و از جمله؛ در وسائل به سند خود، از حضرت موسى بن جعفر، از پدرانش، از رسول خدا - عليهم السلام - ضمن حديثى آورده كه فرمود: همانا اعمال بسته به نيّت‏ها است و براى هركس آنچه را نيّت كرده خواهد بود، پس هر آن‏كه به قصد آنچه نزد خداوند هست در غزوه‏اى شركت كند، البته پاداشش بر خداى - عزّوجلّ - خواهد بود و هر كس به خاطر دنيا يا به نيّت به دست آوردن غنيمتى به غزوه رود، جز آن چيزى حاصلش نخواهد شد.(4)
و در همان كتاب از امام صادق‏عليه السلام آمده كه: خداى - عزّوجلّ - فرموده: من بهترين شريك هستم، هركس غير مرا در عملى با من شريك سازد، آن را نخواهم پذيرفت، مگر آنچه را كه براى من خالص باشد. (5)
و احاديث ديگرى كه در كتاب‏هاى علماى ما - كه خداوند بر آنان رحمت آرد - تدوين گرديده است. چون اين را دانستى، پس بدان كه آنچه به نظر نزديك‏تر است، اين‏كه انتظارى كه در اخبار به آن امر شده از گونه سوم مى‏باشد، بنابراين چند صورت در آن تصوّر مى‏شود؛
اوّل: اين‏كه منظور شخص منتظِر، اطاعت امر خداوند باشد، خواه انگيزه او بر اطاعت، اميد ثوابى باشد كه در روايات به آن وعده شده، يا انگيزه ديگرى داشته باشد
. دوم: اين‏كه انگيزه‏اش بر انتظار، اطاعت امر و نايل شدن به پاداش دنيوى يا اخروى باشد، ولى قصد پاداش فرعى و تابع قصد اطاعت باشد. يعنى مقصود اصلى او از انتظار اطاعت امر باشد و به پيوست آن، پاداش را قصد نمايد.
و اين دو قسم موجب نايل شدن به تمام پاداش‏ها و ثواب‏هايى است كه در روايات وارد گرديده و شايسته است كه مؤمن قسم اوّل را انتخاب كند، بلكه عالى‏ترين گونه‏هايش را - كه به آن‏ها اشاره نموديم – برگزيند.
سوم: اين‏كه انتظار به منظور رستگارى به ثواب‏ها و مواهب اخروى يا دنيوى باشد، به جهت آگاهى‏اش به جمع شدن لوازم زندگى و طول عمر و فراخى روزى و فراوانى نعمت‏ها و زايل شدن همّ و غم و درد و رنج در زمان ظهور مولايمان صاحب الزمان - صلوات اللَّه عليه - به طورى كه از انتظارش جز اين نخواهد و اطاعت امر خداوند در نظرش نباشد.
چهارم: عكس قسم دوم يعنى منظور اصلى‏اش از انتظار، پاداش باشد و به پيوست آن بخواهد امر خداوند را اطاعت كند
. و ظاهر آن است كه در اين دو قسم استحقاق ثواب‏هايى كه در روايات وعده شده‏اند را ندارد، زيرا كه استحقاق پاداش عبادت، به قصد اطاعت بستگى دارد - چنان‏كه ديديد در صريح روايت آمده است - . و فرض اين است كه مأمور به را به قصد تعبّد به جاى نياورد، پس انتظارش عبادت نيست.
و همان‏طور كه مستحقّ ثواب نيست، هم‏چنين استحقاق عقاب نيز ندارد، زيرا كه چنين نمى‏دانيم كه مصلحت انتظار فقط در صورت انجام دادن آن به قصد قربت باشد، بلكه ظاهر از مطالعه اخبارى كه در اين باره رسيده، اين است كه به منظور جلوگيرى از يأس و نااميدى مؤمن از ظهور امام‏عليه السلام است، لذا امير المؤمنين‏عليه السلام در حديثى كه در مبحث اوّل آورديم، فرموده: منتظر فرج باشيد و از رحمت الهى مأيوس نشويد... كه ظاهر فرموده حضرت: مأيوس نشويد، بيان نخستين درجات انتظار مى‏باشد.
و نيز اشاره به همين است فرموده مولايمان حضرت صادق‏عليه السلام در روايت ابوبصير كه سابقاً گذشت اين‏كه: اى ابوبصير! آيا تو هم از كسانى هستى كه دنيا مى‏خواهند... و بدين ترتيب بر او اعتراض كردند، يعنى: آيا همچون تويى سزاوار است كه خواسته‏اش از انتظار فرج، رسيدن به لذّت‏هاى دنيوى باشد؟ و اين بيان بر آنچه يادآور شديم، دلالت دارد كه اگر هدفش در رسيدن به پاداش محدود باشد، مستحقّ عقوبت نيست. و نظير اين مطلب در اعمال بسيار است، مانند: ديدار مؤمن، عيادت بيمار، تشييع جنازه، برآوردن حوايج برادران دينى و غير اين‏ها كه هيچ كس نگفته اگر مؤمن، حاجت برادر مؤمن خويش را برآورده سازد و به اين كارش قصد تعبّد نكند، مستحقّ عقوبت مى‏شود، البته استحقاق ثواب در اين عمل و مانند آن به قصد تعبّد بستگى دارد، چنان‏كه توجّه داديم. (6)
اگر بگوييد: مى‏توان قايل شد كه قصد تقرّب در انتظار واجب است و خلاف آن حرام مى‏باشد، نظر به حديثى كه در كتاب تحف العقول از مفضّل بن عمر، از حضرت ابى عبد اللَّه امام صادق‏عليه السلام آمده كه فرمود: مردم درباره ما بر سه گروه شدند: گروهى ما را دوست داشته و در انتظار قائم ما شدند تا از دنياى ما برخوردار گردند، كه گفتند و سخنان ما را حفظ كردند و از كردار ما كوتاهى نمودند، كه اين‏ها را خداوند به سوى آتش محشور خواهد ساخت... .
مى‏گويم: اين صفت منافقان است كه محبّت خاندان عصمت را به زبان اظهار كنند و دل‏هايشان منكر آن است. و اين مطلب از فرموده امام صادق‏عليه السلام: كه گفتند... ظاهر و آشكار است، بنابراين مقصود چنين است - واللَّه العالم - كه: اين منافقان محبّت ما را به زبان آشكار ساختند تا هرگاه قائم خاندان عصمت بپاخاست، به هدف‏هاى دنيوى خويش نايل گردند و حال آن‏كه فعل آن‏ها مخالف قولشان مى‏باشد و اين دليل نفاق آن‏ها است و عاقبت كارشان جهنّم است، و اين افراد همان‏هايى هستند كه در بعضى از روايات آمده كه حضرت قائم - عجّل اللَّه فرجه الشريف - دستور مى‏دهد گردنشان را بزنند، در حالى كه كنارش ايستاده باشند و خدا دانا است .

1- سوره اسراء، آيه 84.
2- سوره زمر، آيه 2.
3- اصول كافى، 84/2 باب نيت ح 1.
4- وسائل الشيعه، 34/1 باب 5 ح 10.
5- وسائل الشيعه، 44/1 باب 8 ح 9 
6- وسائل‏الشيعه، 144/1 ح 1221